W medycynie ratunkowej oraz intensywnej terapii kluczowym elementem skutecznego leczenia pacjenta w stanie zagrożenia życia jest szybkie uzyskanie dostępu naczyniowego. W sytuacjach, gdy kaniulacja żył obwodowych jest utrudniona lub niemożliwa – na przykład w przebiegu wstrząsu, zatrzymania krążenia, hipotermii lub rozległych urazów – standardowy dostęp dożylny może okazać się niewykonalny. W takich przypadkach dostęp doszpikowy stanowi metodę umożliwiającą natychmiastowe podanie leków bądź płynów.
W ostatnich latach technika dostępu doszpikowego została udoskonalona dzięki nowoczesnym rozwiązaniom, takim jak NIO czy BIG – wkłuciom, które umożliwiają bezpieczne i szybkie wykonanie wkłucia, niezależnie od warunków środowiskowych. Ich konstrukcja, prostota użycia i wysoka skuteczność sprawiają, że dostęp IO stał się standardowym elementem wyposażenia zespołów ratownictwa medycznego czy oddziałów ratunkowych.
Dostęp doszpikowy w stanach zagrożenia życia
Dostęp doszpikowy polega na wprowadzeniu igły o pustym rdzeniu przez kość korową do jamy szpikowej za pomocą odpowiedniego narzędzia wspomagającego. Obszar ten jest wypełniony bogatą siecią naczyń włosowatych, które są połączone z krążeniem żylnym przez żyły odżywcze i przeszywające, co pozwala na natychmiastowe wchłanianie podanych substancji do krążenia ogólnego.
W odróżnieniu od naczyń obwodowych, które w stanach wstrząsu hipowolemicznego lub sercowo-naczyniowego mogą ulec zapadnięciu, naczynia w obrębie jamy szpikowej zachowują drożność. Dzięki temu możliwe jest skuteczne podawanie leków, płynów infuzyjnych czy preparatów krwiopochodnych nawet w najbardziej krytycznych sytuacjach klinicznych.
Wskazaniem do założenia dostępu IO jest niemożność uzyskania dostępu dożylnego, zwłaszcza w stanach zagrożenia życia. Do najczęstszych sytuacji klinicznych należą:
- zatrzymanie krążenia (NZK),
- ciężki wstrząs hipowolemiczny lub septyczny,
- masywne oparzenia lub urazy utrudniające wkłucie IV,
- hipotermia lub obrzęk kończyn.
Wkłucie doszpikowe można wykonać zarówno u dorosłych, jak i u dzieci – w warunkach przedszpitalnych, na oddziale ratunkowym (SOR), a także w intensywnej terapii.
Przeciwskazaniami do wykonania wkłuć doszpikowych są natomiast m. in. złamanie kości w miejscu planowanego wkłucia, wcześniejsze wkłucie IO w tej samej kości, zakażenie lub oparzenie skóry w miejscu aplikacji, osteoporoza lub choroby niszczące strukturę kostną.
Infuzja doszpikowa – nowoczesne systemy wkłuć doszpikowych
Na rynku dostępnych jest obecnie kilka systemów umożliwiających wykonanie dostępu doszpikowego, różniących się mechanizmem działania oraz zakresem zastosowania klinicznego. Spośród nich szczególne znaczenie w medycynie ratunkowej zyskały urządzenia NIO (New Intraosseous) oraz BIG (Bone Injection Gun). Oba systemy zostały pierwotnie opracowane z myślą o wykorzystaniu w warunkach bojowych, gdzie niezawodność, prostota obsługi i szybkość działania mają kluczowe znaczenie. Z czasem ich konstrukcja i skuteczność doprowadziły do szerokiej adaptacji w środowisku cywilnym – zarówno w ratownictwie przedszpitalnym, jak i w oddziałach szpitalnych, takich jak SOR czy OIT. Cenione są za łatwość obsługi i krótki czas dostępu.
NIO – automatyczne wkłucia doszpikowe
Urządzenia NIO firmy Safeguard Medical to automatyczny system wkłuć doszpikowych, który umożliwia uzyskanie dostępu naczyniowego w czasie krótszym niż 10 sekund. Początkowo powstały z myślą o zastosowaniach militarnych – zaprojektowane do działania w ekstremalnych warunkach pola walki, dziś znajdują zastosowanie w zespołach ratownictwa medycznego, oddziałach SOR czy intensywnej terapii. Urządzenia dostępne są w wersji dla dorosłych, dzieci oraz niemowląt. NIO zapewnia bezpieczny i szybki dostęp naczyniowy, co umożliwia natychmiastowe wdrożenie terapii płynowej i farmakologicznej nawet w najbardziej wymagających sytuacjach.
Najważniejsze zalety NIO:
- Automatyzacja i niezawodność – urządzenie nie wymaga baterii, zasilania ani wiertła. NIO jest aktywowane mechanicznie, co eliminuje konieczność dodatkowego sprzętu, jak w przypadku innych rozwiązań dostępnych na rynku.
- Szybkość i skuteczność – skuteczność pierwszego wkłucia sięga 98% w kości piszczelowej i 93% w kości ramiennej, a cały proces trwa mniej niż 10 sekund.
- Bezpieczeństwo użytkowania – fabrycznie ustalona głębokość wkłucia minimalizuje ryzyko przebicia kości na wylot i ogranicza potencjalne błędy użytkownika.
- Sterylność i jednorazowość – NIO jest sterylnym urządzeniem jednorazowego użytku, co zmniejsza ryzyko zakażeń krzyżowych i innych komplikacji wynikających z ponownego użycia sprzętu.
- Długi okres ważności – każde urządzenie posiada 5-letni termin przydatności, co sprzyja długotrwałemu magazynowaniu w zestawach ratunkowych.
- Uniwersalność zastosowania – dostępne są modele dedykowane zarówno dorosłym, jak i dzieciom, co pozwala na stosowanie w szerokim spektrum przypadków.
BIG – igła doszpikowa
Drugim powszechnie znanym rozwiązaniem w środowisku medycznym są igły doszpikowe BIG przeznaczone do użycia przez medyczne zespoły ratunkowe w każdych warunkach – na etapie działań przedszpitalnych i wewnątrzszpitalnych, a także w warunkach pola walki. Choć wymaga nieco większej precyzji operatora, również pozwala na szybkie uzyskanie dostępu IO.
Igła BIG zapewnia natychmiastowy dostęp naczyniowy w sytuacjach, gdy konieczne jest szybkie podanie płynów, leków czy też przetoczenie krwi. Wykorzystywana jest podczas akcji ratunkowych, gdy czas ma ogromne znaczenie, a założenie obwodowego dostępu żylnego jest utrudnione lub niemożliwe.
Igła jest automatycznym wkłuciem doszpikowym, co oznacza, że dostarczana jest w formie gotowej do natychmiastowego użycia, bez konieczności wykonywania dodatkowych czynności przygotowawczych.
Dostęp doszpikowy w praktyce ratowniczej
Dostęp doszpikowy stanowi obecnie niezastąpioną alternatywę dla klasycznego dostępu dożylnego w stanach nagłych, w których szybka droga naczyniowa jest kluczowa dla rozpoczęcia terapii. Jego fizjologiczne uzasadnienie – bezpośrednie połączenie układu naczyniowego jamy szpikowej z krążeniem żylnym – zapewnia skuteczną dystrybucję podawanych płynów bądź leków.
Dostęp doszpikowy to niezastąpiona metoda uzyskania drogi naczyniowej w sytuacjach, gdy tradycyjne wkłucie dożylne jest niemożliwe, utrudnione lub zbyt czasochłonne. Dzięki nowoczesnym systemom, takim jak NIO czy BIG, procedura ta stała się bezpieczna, szybka i wysoce skuteczna, co znacząco poprawia rokowanie pacjentów. Ponadto zastosowanie mechanizmów automatycznych, predefiniowanej głębokości wkłucia oraz sterylnych, jednorazowych konstrukcji ograniczyło ryzyko błędów operatora.
W aktualnych wytycznych medycyny ratunkowej dostęp doszpikowy jest rekomendowany jako metoda pierwszego wyboru w przypadku niepowodzenia uzyskania dostępu dożylnego w krótkim czasie. Jego rola w resuscytacji, leczeniu wstrząsu oraz w działaniach przedszpitalnych jest nie do przecenienia. Właściwe przeszkolenie personelu medycznego w zakresie stosowania urządzeń IO oraz znajomość ich ograniczeń pozostają kluczowe dla utrzymania wysokich standardów bezpieczeństwa i skuteczności terapii w stanach zagrożenia życia.